Het fenomeen van Raynaud is een aandoening van de handen en voeten waarbij de kleine slagaders door kou of emoties samentrekken. Hierdoor wordt de bloedstroom beperkt. De aandoening ontleent haar naam aan de Franse arts Maurice Raynaud, die in 1862 de ziekte voor het eerst beschreef. De aandoening wordt ook wel het syndroom van Raynaud of de ziekte van Raynaud genoemd. De klachten kunnen lijken op winterhanden of -voeten.

De aandoening verloopt in aanvallen met drie duidelijke stadia:

• Door de slechte doorbloeding worden de vingers of tenen eerst wit en koud.
• Vervolgens kleuren ze, door een gebrek aan zuurstof, blauw. Dit wordt cyanose genoemd.
• Ten slotte, als de bloedstroom zich door verwarming herstelt, worden de handen of voeten rood, gaan tintelen en voelen bijzonder onprettig aan.

Meestal betreft het de vingers en handen, soms ook tenen en voeten. Veel minder vaak betreft het neus en lippen.

Vaak is er geen duidelijke oorzaak en treden de klachten op bij verder geheel gezonde mensen. In dat geval wordt er ook wel van primaire Raynaud gesproken

In sommige gevallen is er wel een aanwijbare oorzaak. Dan spreken we van secundaire Raynaud. Het fenomeen van Raynaud kan komen door:

• Geneesmiddelen zoals betablokkers.
• Aanhoudende trillingen zoals bij pneumatische boren, kettingzagen en andere trillende instrumenten.
• Blootstelling aan ernstige kou.
• Zware belasting van de vingers, zoals bij typisten en pianisten.

Het fenomeen van Raynaud kan ook onderdeel zijn van ernstiger ziektebeelden:

• Vaatziekten zoals verharding van de slagaderwanden (arteriosclerose)
• De ziekte van Buerger, een ziekte waar sommige rokers aan lijden en waarbij de kleine bloedvaten van vingers en tenen verstopt raken. Dit kan tot afsterven van weefsel leiden.
• Kleine bloedstolsels.
• Auto-immuunziekten die het bindweefsel aantasten, zoals reumatoïde artritis, sclerodermie en systemische lupus erythematosus (SLE).

De diagnose wordt in eerste instantie gebaseerd op een beschrijving van de klachten en het waarnemen van de kenmerkende verkleuringen. De slagaders kunnen worden onderzocht door er een contrastmiddel in te spuiten en er daarna röntgenfoto's van te maken (arteriografie). Extra onderzoek kan soms nodig zijn om een onderliggende ziekte uit te sluiten of aan te tonen.

In de meeste gevallen zijn de klachten niet zo ernstig en is een behandeling niet nodig. U kunt zelf ook veel doen om de kans op vaatkrampen te verkleinen.

• Probeer sterke temperatuurwisselingen te voorkomen. Draag zo nodig handschoenen en warme sokken.
• Roken verergert de klachten, dus rook niet of probeer te stoppen.
• Zorg voor voldoende lichaamsbeweging.
• Ontspanningsoefeningen kunnen helpen wanneer de klachten verergeren door emoties.
• Vermijd werkzaamheden waarbij sterke trillingen voorkomen.

Of een behandeling nodig is hangt af van de ernst van de verschijnselen en of er een onderliggende oorzaak is. Als dit syndroom het gevolg is van een onderliggend ziektebeeld zoals reumatoïde artritis, sclerodermie en systemische lupus erythematodes, dan worden eerst deze aandoeningen behandeld.

De Raynaud-verschijnselen zelf kunnen eventueel behandeld worden met vaatverwijdende medicijnen. In zeldzame gevallen, wanneer de klachten zeer ernstig zijn, kan een operatie, waarbij een zenuw wordt uitgeschakeld, worden overwogen.

Een informatiefolder van de Hartstichting over het fenomeen van Raynaud